Zawał serca – dlaczego pozostaje głównym zagrożeniem dla zdrowia Polaków?

Jak wyglądają dane statystyczne dotyczące zawału serca?

W 57 krajach członkowskich Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w 2019 roku odnotowano 5,8 miliona nowych przypadków ChNS (choroby niedokrwienne serca). 

Sytuacja epidemiologiczna w Polsce jest szczególnie niekorzystna na tle Europy. W 2017 roku na ChNS chorowało 4,2% polskiej populacji, czyli o 0,7 punktu procentowego więcej niż średnia dla Unii Europejskiej. Standaryzowany współczynnik zgonów z powodu chorób układu krążenia w 2018 roku wynosił w Polsce 300 na 100 tys. mieszkańców, podczas gdy w krajach "starej Unii" wahał się od 100 do 200.

Rocznie w Polsce hospitalizuje się około 90 tysięcy chorych z zawałem serca. Liczba zawałów serca w Polsce wzrosła o 9% w latach 2014–2019, co tłumaczy się zmianami demograficznymi. Mimo to śmiertelność spada – w 2018 roku śmiertelność wewnątrzszpitalna wyniosła 6,6%, a roczna 16,8%, co stanowi poprawę w stosunku do lat poprzednich.

Skąd się biorą zawały serca?

Zawał mięśnia sercowego jest stanem nagłego zagrożenia życia, wynikającym z niedokrwienia i martwicy komórek mięśniowych. Bezpośrednią przyczyną najczęstszego typu zawału (typu 1) jest pęknięcie lub erozja blaszki miażdżycowej w tętnicy wieńcowej, co prowadzi do powstania zakrzepu blokującego dopływ krwi. To właśnie ten mechanizm sprawia, że serce człowieka ulega niedotlenieniu i uszkodzeniu. 

Choć sam incydent jest nagły, proces prowadzący do niego – miażdżyca – rozwija się latami pod wpływem licznych czynników ryzyka. Dzieli się je na dwie główne grupy:

1. Czynniki niemodyfikowalne – są to uwarunkowania, na które nie mamy wpływu, ale które podnoszą indywidualne ryzyko wystąpienia zawału. 

• Ryzyko zawału serca rośnie wraz z wiekiem.
• Mężczyźni są statystycznie bardziej narażeni na zawał serca, zwłaszcza w młodszym wieku.
• Obciążenie genetyczne i występowanie chorób serca u najbliższych krewnych zwiększa ryzyko.

1. Czynniki modyfikowalne – stanowią kluczowy obszar dla profilaktyki, ponieważ ich kontrola może znacząco obniżyć ryzyko zawału. Do najważniejszych należą:

• Nadciśnienie tętnicze – jest uznawane za jedną z głównych przyczyn chorób układu krążenia, ponieważ uszkadza ściany tętnic i przyspiesza procesy miażdżycowe.
• Zaburzenia lipidowe – przede wszystkim podwyższony poziom cholesterolu frakcji LDL (tzw. „złego cholesterolu”), który jest głównym budulcem blaszki miażdżycowej. W Polsce hipercholesterolemia dotyka około 60% populacji.
• Palenie tytoniu – jeden z najważniejszych czynników ryzyka; ryzyko zawału wzrasta proporcjonalnie do liczby wypalanych papierosów.
• Cukrzyca – jest istotnym czynnikiem ryzyka, ponieważ często współwystępuje z innymi schorzeniami, takimi jak nadciśnienie, otyłość i zaburzenia lipidowe, dodatkowo nasilając proces miażdżycowy.
• Nadwaga i otyłość – przyczyniają się do rozwoju nadciśnienia, cukrzycy i zaburzeń lipidowych. Ponad 80% pacjentów z chorobą niedokrwienną serca ma nadwagę lub otyłość.
• Niska aktywność fizyczna i niewłaściwa dieta – brak regularnego wysiłku oraz dieta uboga w warzywa i owoce znacząco zwiększają ryzyko.
• Czynniki psychospołeczne – przewlekły stres, depresja oraz negatywne zdarzenia życiowe zostały powiązane ze zwiększonym ryzykiem zawału serca.

Badania dowodzą, że modyfikowalne czynniki odpowiadają za ponad 90% ryzyka wystąpienia zawału serca.

Dowiedz się co robić, gdy twoje serce prosi o pomoc.

Jak rozpoznać objawy zawału serca?

Choć zawał serca kojarzy się z nagłym, przeszywającym bólem, jego objawy są często bardziej zróżnicowane i mogą narastać stopniowo. Najważniejszym sygnałem ostrzegawczym jest dyskomfort w klatce piersiowej, który pacjenci opisują jako:

• ból, ucisk lub gniecenie,
• uczucie ciężaru lub pełności,
• pieczenie.

Charakterystyczne dla bólu zawałowego jest to, że:

• Jest rozlany i trudny do zlokalizowania w jednym punkcie.
• Trwa dłużej niż 15–20 minut i nie ustępuje po odpoczynku.
• Może promieniować do lewego lub prawego ramienia, szyi, żuchwy, pleców, a nawet do nadbrzusza.

Zawał serca nie zawsze objawia się bólem w klatce piersiowej. Szczególnie u kobiet, osób starszych oraz chorych na cukrzycę mogą dominować tzw. objawy równoważne, które łatwo pomylić z innymi dolegliwościami. Należą do nich:

• Nagła duszność (trudności z oddychaniem) pojawiająca się bez wyraźnej przyczyny.
• Nietypowe, silne zmęczenie i osłabienie.
• Ból w nadbrzuszu, nudności, a nawet wymioty, co bywa mylone z niestrawnością.
• Kołatanie serca.

Warto pamiętać, że zawał serca może przebiegać również bezobjawowo (tzw. niemy zawał) lub jego jedynym objawem może być nagłe zatrzymanie krążenia.

Samodzielne postawienie diagnozy jest niemożliwe i niebezpieczne, ale pewne cechy mogą pomóc odróżnić ból zawałowy od innych dolegliwości. Ból zawałowy zazwyczaj nie zmienia swojego nasilenia przy zmianie pozycji ciała, głębokim wdechu czy kaszlu. Bóle, które nasilają się przy dotyku lub ruchu, częściej mają podłoże kostno-stawowe.

Objawy zawału, w przeciwieństwie do np. zgagi, nie ustępują po przyjęciu leków zobojętniających kwas żołądkowy. Inne poważne stany, jak zatorowość płucna czy rozwarstwienie aorty, mogą dawać podobne objawy, dlatego profesjonalna diagnostyka jest kluczowa.

Najważniejsza zasada brzmi: nie próbuj samodzielnie stawiać diagnozy. Jeśli odczuwasz nagły, silny dyskomfort w klatce piersiowej trwający dłużej niż 15 minut lub inne niepokojące objawy, natychmiast wezwij pomoc medyczną, dzwoniąc pod numer 112. W przypadku zawału serca liczy się każda minuta.

Profilaktyka zawału serca – jakie badania warto wykonać?

Kluczowa dla zapobiegania zawałom serca jest modyfikacja czynników ryzyka. W praktyce istotne jest także wczesne rozpoznanie różnych nieprawidłowości. Badania profilaktyczne pozwalają ocenić indywidualne zagrożenie i wdrożyć odpowiednie działania, zanim dojdzie do nieodwracalnych zmian w tętnicach wieńcowych. Lekarz może zlecić następujące badania:

• Podstawowe badania laboratoryjne z krwi, które są fundamentem oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.

• Lipidogram (profil lipidowy). To kluczowe badanie, które ocenia stężenie cholesterolu całkowitego, "złego" cholesterolu (LDL), "dobrego" cholesterolu (HDL) oraz trójglicerydów.
• Stężenie glukozy na czczo. Pozwala na wczesne wykrycie nieprawidłowej tolerancji glukozy lub cukrzycy. W razie potrzeby lekarz może zlecić również oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c).
• Pomiar ciśnienia tętniczego. Regularne monitorowanie ciśnienia krwi, również samodzielnie, w domu, jest jednym z najprostszych i najważniejszych badań profilaktycznych. Nadciśnienie tętnicze przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów.

Aby ustalić odpowiednią strategię profilaktyczną, ważne jest też przeprowadzenie oceny lekarskiej i wywiadu z pacjentem. Dotyczy on np. historii chorób w rodzinie, stylu życia, diety czy korzystania z używek .

Jeśli podstawowe badania i wywiad wskażą na podwyższone ryzyko, lekarz może zlecić bardziej specjalistyczną diagnostykę:

• EKG spoczynkowe – podstawowe badanie oceniające rytm i pracę elektryczną serca. Może wykryć cechy przebytego, niemego klinicznie zawału serca lub niedokrwienia.
• Echokardiografia (Echo serca). Badanie USG serca, które pozwala ocenić jego budowę, grubość ścian oraz to, jak sprawnie pompuje krew.
• Próba wysiłkowa EKG: Polega na monitorowaniu pracy serca za pomocą EKG podczas kontrolowanego wysiłku fizycznego (np. na bieżni). Badanie to pozwala ocenić, czy pod wpływem obciążenia nie pojawiają się cechy niedokrwienia, które mogą świadczyć o istotnych zwężeniach w tętnicach.

Warto pamiętać, że w Polsce działa Program Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (ChUK), realizowany w ramach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). Osoby objęte programem mogą bezpłatnie wykonać pakiet badań i skorzystać z porady lekarskiej w celu oceny ryzyka i zaplanowania dalszych działań. Więcej informacji uzyskasz u swojego lekarza rodzinnego.

Bibliografia:

1. Narodowy Fundusz Zdrowia, Departament Analiz i Innowacji. NFZ o zdrowiu. Choroba niedokrwienna serca. Warszawa: Centrala Narodowego Funduszu Zdrowia; 2020.
2. Gąsior M, Poloński L. Zawał mięśnia sercowego w Polsce – gdzie byliśmy, gdzie jesteśmy, dokąd zmierzamy? Polska Akademia Nauk. 2021: 91-101.
3. Byrne RA, Rossello X, Coughlan JJ, Barbato E, Berry C, Chieffo A, et al. Wytyczne ESC 2023 dotyczące postępowania w ostrych zespołach wieńcowych. Kardiologia Polska. 2023; Zeszyty Edukacyjne 3-4:1-102.
4. Thygesen K, Alpert JS, Jaffe AS, Chaitman BR, Bax JJ, Morrow DA, et al. Czwarta uniwersalna definicja zawału serca (2018). Kardiologia Polska. 2018;76(10):1383-1415.
5. Ministerstwo Zdrowia. Profilaktyka chorób układu krążenia (CHUK). https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-chorob-ukladu-krazenia-chuk (dostęp dnia 08.08.2025).