Poza granicami oświeceniowej polemiki

W 1779 roku w Hamburgu ukazała się w języku francuskim broszura pt. Orangutan  europejski, czyli Polak taki, jaki jest. Dzieło metodyczne zwieńczone nagrodą w dziedzinie  historii naturalnej; rok później w Berlinie opublikowano jej niemiecki przekład. Oba teksty  wydrukowane zostały anonimowo. Oś wywodu stanowiła teza, zgodnie z którą Polacy mieli  być potomkami małp, które zaledwie kilka stuleci wcześniej upodobniły się fizycznie do  człowieka. Choć pamflet wpisywał się w szereg współczesnych tekstów dyskredytujących  porządek polityczny i społeczny Rzeczypospolitej oraz przedstawiających jej kulturę jako  egzotyczną i obcą europejskim normom, przekraczał on granice, których większość  ówczesnych polemistów, nawet w najostrzejszych wystąpieniach, nie była skłonna naruszyć.  Autor odmienność Polaków i Litwinów wyjaśniał bowiem nie w kategoriach kulturowych,  lecz biologicznych. Celem poniższych uwag jest prezentacja głównych tez pamfletu oraz  polemiki, jaką wywołał, a także osadzenie ich w kontekście osiemnastowiecznych wyobrażeń  o barbarzyństwie i naturze człowieka.  

Dr JACEK KORDEL adiunkt na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego oraz w Instytucie Książki   i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej. W latach 2007–2012   studiował historię w Warszawie i Berlinie. Stopień doktora   uzyskał w 2017 roku na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie rozprawy poświęconej polityce zagranicznej Saksonii w drugiej połowie XVIII wieku, nagrodzonej przez Prezesa Rady Ministrów RP oraz Polskie Towarzystwo Badań nad Wiekiem Osiemnastym. Stypendysta Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w ramach programu Start; laureat stypendium ministra nauki i szkolnictwa wyższego dla wybitnych młodych badaczy. Zainteresowania badawcze:  dyplomacja wczesnonowożytna, wizerunek Rzeczypospolitej w dobie oświecenia.